Έχουν περάσει τέσσερις αιώνες από τότε που ένας από τους μεγάλους στοχαστές του 17ου αιώνα, ο Φράνσις Μπέικον, ανέδειξε την αξία της επιστήμης και είχε επισημάνει, τόσο τις αμφίδρομες σχέσεις γνώσης και εξουσίας, όσο και τις κυριαρχικές βλέψεις ή μάλλον τον εναγκαλισμό της τελευταίας προς την επιστήμη. Άλλωστε οι πρίγκιπες κατά τον Μεσαίωνα ή ακόμη και παλαιότερα «χρησιμοποιούσαν» μαθηματικούς, αστρονόμους και φυσικούς στην Αυλή τους εκ του πονηρού, ελπίζοντας να προσπορίσουν οικονομικά, στρατιωτικά ή άλλα οφέλη από τυχόν εφευρέσεις τους. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι ο Αρχιμήδης,ο Κέπλερ,ο Γαλιλαίος,ο ντα Βίντσι και πολλοί άλλοι προσέφεραν τις επιστημονικές συμβουλές τους για στρατιωτικούς και επιστημονικούς σκοπούς προς ίδιον όφελος. Ο Μπέικον επισήμανε ότι δεν είναι λίγες οι φορές που οι παράλληλοι αυτοί δρόμοι, μερικές φορές μπορεί – ίσως και επιβάλλεται από τις περιστάσεις – να γίνουν ακόμη και ασύμβατοι..
Η ΕΓΚΥΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ-ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ
Γεγονός είναι ότι από τότε μέχρι σήμερα, ο επιστημονικός λόγος βαθμιαία άρχισε να γίνεται όλο και πιο αποδεκτός από τις κοινωνίες και σε πάρα πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκε για εφαρμογή πολιτικών, όπως σε θέματα υγείας και πρόνοιας, σε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος, λήψης κοινωνικών μέτρων και υποστήριξης ευπαθών ομάδων. Η αξία της επιστήμης πολλές φορές απέδωσε οφέλη στον χώρο της πολιτικής και αντίστροφα. Πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η παροχή κοινωνικών μέτρων, μετά από εφαρμογή επιστημονικών μελετών για την Ελληνική πραγματικότητα με τη μεθοδολογία καθιέρωσης επιδόματος θέρμανσης από την πολιτεία, το οποίο θα διαφοροποιείται με βάση τις πραγματικές ανάγκες θέρμανσης ανά οικισμό. Με βάση τα αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας και τα στοιχεία μελετών της ΕΜΥ το επίδομα θέρμανσης πλέον είναι διαφορετικό σε κάθε πόλη, χωριό και οικισμό καθώς υπάρχουν διαφορετικοί συντελεστές με βάση τις βαθμοημέρες, δηλαδή τις ημέρες που οι θερμοκρασίες είναι κάτω από κάποια όρια. Με αυτό το παράδειγμα, γίνεται πλέον σαφές ότι έχουμε οδηγηθεί βαθμιαία στο σημείο, όπου η εγκυρότητα του επιστημονικού λόγου εδράζεται στην τεκμηρίωση και την αποδοχή του, όχι μόνο από την επιστημονική κοινότητα, αλλά γίνεται αποδεκτή από τους πολιτικούς και τις πολιτικές που εφαρμόζουν, οι οποίες έχουν ως τελικό αποδέκτη την κοινωνία. Για τους επιστήμονες , το γεγονός ότι ο λόγος τους γίνεται αποδέκτης πολιτικών, δεν τους στερεί τη δυνατότητα εκφοράς ελεύθερου και αντικειμενικού λόγου έστω και θεωρητικά. Η ελευθερία του επιστημονικού λόγου κινδυνεύει μόνο όταν η συντεταγμένη κοινωνική ένταξη του επιστήμονα αποκρύπτεται, ή οι έρευνές του αποκρύπτουν κάποια από τα συμπεράσματα.
Σήμερα ζητούμενο σε μια κρίσιμη προϋπόθεση του εκφερόμενου επιστημονικού λόγου, είναι η ελεύθερη εκφορά του, υποκείμενη μόνο στους αυτοπεριορισμούς που προκύπτουν από την επιστημονική ευθύνη που αισθάνεται ο ίδιος ο επιστήμονας, δηλαδή από την επιστημονική συνείδηση αυτού που τον εκφέρει. Τα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει η κάθε εξουσία και η πολιτική γίνονται περίπλοκα. Αυτό επιφέρει – και συνεχώς αυξάνει- την εξάρτηση της πολιτικής απόφασης και επιλογής από την ειδική γνώση, που διασφαλίζει – όσο τη διασφαλίζει – η επιστήμη.
Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Πρόσφατα στο ΥΚΚΠΠ δημιουργήθηκε μια επιτροπή Εκτίμησης Κινδύνου για τα ακραία καιρικά φαινόμενα με Επιστήμονες αλλά και Υπηρεσιακούς Φορείς οι οποίοι υποστηρίζουν την Πολιτική Ηγεσία στη λήψη αποφάσεων για τα κατάλληλα μέτρα προειδοποίησης και ενημέρωσης των πολιτών. Ανάλογη επιτροπή υπάρχει εδω και πολλά χρόνια και για τις περιπτώσεις των σεισμών. Η κυριότερη διαφορά μεταξύ των δύο επιτροπών βρίσκεται στις μεγάλες αποκλίσεις αξιολόγησης κινδύνου που υπάρχουν μεταξύ των καιρικών φαινομένων και των σεισμών. Το έργο των Μετεωρολόγων είναι ευκολότερο από το αντίστοιχο των Γεωλόγων και Σεισμολόγων, τόσο στην αξιολόγηση Κινδύνου όσο και στην λήψη αποφάσεων για σχετικές προειδοποιήσεις.
. Κατά τα άλλα οι ρόλοι των Επιστημονικών και Επιχειρησιακών Φορέων δεν πρέπει να παύουν να είναι διακριτοί και ο καθείς εκ των Φορέων ή των μελών του, θα πρέπει να περιορίζεται στο ρόλο που του έχει ανατεθεί . Από την στιγμή που η μελέτη φύγει από το εργαστήριο του επιστήμονα και αποτελέσει αντικείμενο εφαρμογής κάποιων πολιτικών ή μέτρων, η κριτική ξεφεύγει από το αυστηρό Επιστημονικό και Τεχνικό πεδίο και αποτελεί πλέον αντικείμενο κοινωνικής και πολιτικής κριτικής.
Για παράδειγμα, σε μια μελέτη ο μετεωρολόγος ή ο σεισμολόγος μπορεί να χρησιμοποιήσει κάποια τεχνικά, αντικειμενικά και «δίκαια» κριτήρια της Επιστήμης του για να εξετάσει ένα γεγονός, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι επειδή τα μέτρα αυτά είναι πιο αντικειμενικά, ή πιο «δίκαια» ότι θα τα δεχτούν όλοι χωρίς γκρίνιες. Με άλλα λόγια, η αντίδραση του πολίτη και των κοινωνιών είναι άγνωστη και ίσως κάποιες φορές όχι αποδεκτή. Η έννοια του “ορθού και του δίκαιου” λαμβάνει άλλες διαστάσεις. Αποκτά κοινωνική και πολιτική χροιά και η επιστημονική “αυθεντία”, όταν μπει στον στίβο των πολιτικών εφαρμογών δεν υφίσταται.
Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΩΣ ΕΝΙΑΙΑ ΟΜΑΔΑ – ΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΕΣ ΤΑΚΤΙΚΕΣ
Πολύ χαρακτηριστικά παρομοιάζει την σχέση της πολιτικής και της επιστήμης ο κ. Γεώργιος Μαυρωτάς σε παλαιό άρθρο του στο Protagon.gr, με αυτές που υπάρχουν μεταξύ των παικτών μιας ποδοσφαιρικής ομάδας. Χαρακτηριστικά αναφέρει: «Αν κάναμε μια τραβηγμένη μεταφορά στην ομάδα που κυβερνάει μια χώρα, οι πολιτικοί είναι οι επιθετικοί παίκτες. Οι βιρτουόζοι που προσφέρουν θέαμα και καμιά φορά γκολ. Οι τεχνοκράτες είναι οι αμυντικοί, που προσέχουν να μην φάνε γκολ. Τα φώτα πέφτουν συνήθως στους επιθετικούς, ενώ οι αμυντικοί είναι μάλλον αφανείς. Για να πάει όμως καλά η ομάδα χρειάζονται και οι δύο. Η σημαντικότητα του ρόλου του καθενός εξαρτάται από τις συνθήκες του αγώνα. Σε ένα παιχνίδι εκτός έδρας με συνεχή πίεση, τον πρώτο λόγο τον έχουν συνήθως οι αμυντικοί. Και οι επιθετικοί έχουν βέβαια τον ρόλο τους, αλλά πολύ λιγότερες ευκαιρίες. Σε ένα εύκολο παιχνίδι εντός έδρας, οι ρόλοι αντιστρέφονται. Όπως είναι γνωστό στον αθλητισμό, η επίθεση κόβει εισιτήρια και η άμυνα παίρνει τα πρωταθλήματα. Μια ομάδα που έχει μόνο επιθετικούς σπάνια κερδίζει τα παιχνίδια έστω κι αν βάζει πολλά γκολ. Το ίδιο βέβαια συμβαίνει με μια ομάδα που έχει μόνο αμυντικούς, έστω κι αν πάρει το πρωτάθλημα, τι να το κάνει, αν δεν τραβάει κόσμο. Το ζητούμενο λοιπόν είναι το σωστό μίγμα και, κυρίως, το σωστό μίγμα ανά περίσταση . Η πολιτική είναι ένα «πεδίο μάχης» δύσκολο για πολλούς από τους ανθρώπους της επιστήμης. Η μεγάλη έκθεση των επιστημόνων σε θέματα ακόμη και του αντικειμένου τους, το οποία όμως αναφέρονται σε επικοινωνιακές τακτικές και απευθύνονται στις κοινωνίες, τους θέτει σε κινδύνους. Τα εργαλεία προστασίας των ιδίων από αυτή την έκθεση δεν είναι σε όλους γνωστά, καθώς αυτά θέτουν άλλου είδους εφαρμογές πολιτικών επιλογών και αποφάσεων, προϋποθέτουν άλλες αντοχές, συμπεριφορές και δράσεις.
Θα πρέπει οι ειδικοί της επιστήμης να λαμβάνουν υπόψη τους ότι η κριτική πλέον δεν θα περιορίζεται μόνο στον χώρο που οι ίδιοι ως επιστήμονες κατέχουν, αλλά θα διαχυθεί σε άλλα πεδία, άγνωστα γι αυτούς , εκεί όπου οι ίντριγκες είναι πολύ συχνές. Το «παιχνίδι» είναι εκτός έδρας. Να μη ξεχάσουμε βέβαια να πούμε ότι σε αυτό το «εκτός έδρας παιχνίδι» υπάρχουν και τα «αδηφάγα θηρία των ΜΜΕ», τα οποία βρίσκονται σε έναν χώρο όπου οι φιλίες είναι πολύ σπάνιες και επηρεάζονται από πλείστα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Αν τελικά σε πιάσει η φουρτούνα θα βρεθείς στη μέση του πελάγου.
Θοδωρής Ν. Κολυδάς
Πηγές:
- “Πολιτικός και επιστημονικός λόγος» – Τσάτσος, Θ. Δημήτρης (2010): Πολιτεία, Αθήνα: Εκδόσεις Γαβριηλίδης
- . “Πολιτικοί vs Τεχνοκράτες” Γιώργος Μαυρωτάς -Protagon.gr
- “Η ιστορία μιας πεταλούδας” Θοδωρής .Ν. Κολυδάς