Listen to this

Οι ακραίες βροχοπτώσεις που πλήττουν συχνά τη Βορειοδυτική Ελλάδα –και ιδιαίτερα τους ορεινούς όγκους της Πίνδου, των Τζουμέρκων και της Αθαμανίας– δεν είναι απλώς προϊόν τοπικών συνθηκών. Το συνεχώς επεκτεινόμενο δίκτυο ορεινών μετεωρολογικών σταθμών αποκαλύπτει ότι η περιοχή αυτή αποτελεί συχνά το «σημείο πρόσκρουσης» διαδρόμων υγρής ροής μεγάλης κλίμακας. Η συσσώρευση των υδρατμών, η σύγκλιση των ανέμων, η ορογραφία και οι θερμές θάλασσες συνθέτουν ένα σκηνικό που ευνοεί εξαιρετικά μεγάλα ύψη υετού με  279 mm σε μία ημέρα, ή ακόμη και πάνω από 400 mm στο τριήμερο σύμφωνα με τα δορυφορικά προϊόντα της JAXA και του EAA/meteo. Το γεγονός ότι οι έντονες αυτές βροχές επαναλαμβάνονται με παρόμοια δομή, κατεύθυνση και μηχανισμό οδηγεί στη διερεύνηση μιας πιθανής φυσικής εξήγησης που υπερβαίνει το επίπεδο της «τοπικής καταιγίδας» Την λειτουργία Μεσογειακών Ατμοσφαιρικών Ποταμών (Mediterranean Atmospheric Rivers – Med-ARs). 

Οι ατμοσφαιρικοί ποταμοί αποτελούν σήμερα βασική ενότητα στη μετεωρολογία των μέσων γεωγραφικών πλατών. Πρόκειται για στενούς αλλά εξαιρετικά αποτελεσματικούς διαδρόμους μεταφοράς υδρατμών, που μεταφέρουν έως και το 90% της συνολικής τροποσφαιρικής υγρασίας από τις τροπικές ζώνες προς τις εύκρατες. Η διεθνής βιβλιογραφία –και ειδικά οι μελέτες της ιταλικής σχολής ( Davolio, Miglietta, Fiori, Rebora )– έχουν δείξει ότι ορισμένα από τα μεγαλύτερα πλημμυρικά γεγονότα της Ευρώπης σχετίζονται άμεσα με την πρόσκρουση αυτών των υγρών διαδρόμων στα ανατολικά πρανή των Άλπεων και των Απεννίνων. Αν και η Μεσόγειος δεν έχει την ωκεάνια διάσταση του Ειρηνικού, παρουσιάζει δικούς της «συμπαγείς» ατμοσφαιρικούς ποταμούς, μικρότερου μήκους αλλά υψηλής αποτελεσματικότητας. Αυτοί οι ποταμοί συχνά εμφανίζουν καμπύλη πορεία, ακολουθώντας τη δομή των υφέσεων στη δυτική λεκάνη και αντλούν υγρασία από θερμούς θαλάσσιους όγκους όπως το Ιόνιο και το Τυρρηνικό πέλαγος . Με άλλα λόγια, η Μεσόγειος έχει αναπτύξει το δικό της “κλιματικό ισοδύναμο” των ARs, το οποίο μπορεί να γίνει καταστροφικό όταν συνδυαστεί με έντονη ορογραφία.

ΔΕΝ ΑΡΚΕΙ Η ΥΓΡΑΣΙΑ: Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΣΥΓΚΛΙΣΗΣ ΣΤΑ ΧΑΜΗΛΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ

Όπως δείχνουν οι χάρτες του ECMWF της στάθμης 925 hPa , ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία της πρόσφατης κακοκαιρίας ήταν η έντονη σύγκλιση ανέμων πάνω από το Ιόνιο. Σε ύψος 500–800 μέτρων –δηλαδή ακριβώς στο επίπεδο στο οποίο οι υδρατμοί μεταφέρονται πιο αποδοτικά– τα νοτιοδυτικά ρεύματα συναντούσαν δυτικότερα ρεύματα, δημιουργώντας μια ζώνη ενίσχυσης της υγρασίας.

Αυτός ο χαμηλού επιπέδου αεροχειμάρρος  (LLJ – Low Level Jet) δεν είναι τυχαίο χαρακτηριστικό και αποτελεί συστατικό στοιχείο σχεδόν όλων των ατμοσφαιρικών ποταμών παγκοσμίως. Η σταθερή τροφοδότηση υγρασίας από το Ιόνιο δημιουργούσε έναν μεταφορικό διάδρομο που αναπλήρωνε συνεχώς τους υδρατμούς που αποδίδονταν ως βροχή πάνω από τους ορεινούς όγκους της Ηπείρου.

Αυτή η διαδικασία –η συνεχής ανατροφοδότηση– εξηγεί γιατί οι βροχές δεν ήταν απλώς έντονες, αλλά και παρατεταμένες.

Η ΟΡΟΓΡΑΦΙΑ ΩΣ ΕΠΙΤΑΧΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ

Όταν ο υγρός διάδρομος από το Ιόνιο «χτυπάει» στα υψώματα της Πίνδου, συμβαίνει το αναπόφευκτο . Η υγρασία ανυψώνεται, συμπυκνώνεται και μετατρέπεται σε βροχή. Η ορογραφική ανύψωση είναι ένας από τους πιο ισχυρούς παγκόσμιους ενισχυτές της βροχής. Οι ατμοσφαιρικοί ποταμοί είναι ουσιαστικά «οχήματα» που τροφοδοτούν διαρκώς αυτόν τον μηχανισμό. Αυτό εξηγεί γιατί τα γεγονότα εντονότατου υετού στην Ήπειρο έχουν στη βάση τους ένα κοινό χαρακτηριστικό .  Την υψηλή υγρασία, την επίμονη ροή και την  ισχυρή  ανοδική κίνηση των αερίων μαζών.

Ο χάρτης υγρασίας στα κατώτερα στρώματα του ECMWF στα 925 hPa  δείχνει αυτή τη ζώνη καθαρά με ένα “μέτωπο υγρασίας” από το Ιόνιο προς την Ήπειρο, με τιμές πάνω από 10–12 g/kg, αρκετές για να υποστηρίξουν ώρες συνεχόμενων καταιγίδων.

IVT – Ο ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΥ ΟΡΙΖΕΙ ΤΟΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΠΟΤΑΜΟ

Ο χάρτης IVT (Integrated Vapor Transport) δείχνει πόση υγρασία μεταφέρεται οριζόντια μέσα στην ατμόσφαιρα, όχι απλώς πόση υγρασία υπάρχει. Είναι δηλαδή ένας χάρτης ροής υδρατμών, που συνδυάζει δύο κρίσιμες παραμέτρους . Πόσο νερό περιέχει η ατμόσφαιρα (υγρασία / IWV) και πόσο γρήγορα και προς ποια κατεύθυνση το μεταφέρουν οι άνεμοι. Ο IVT είναι επομένως η “ισχύς” του υγρού ρεύματος. Γι’ αυτό χρησιμοποιείται διεθνώς για την ανίχνευση των ατμοσφαιρικών ποταμών. Στον παρακάτω χάρτη που παραθέτουμε,  βλέπουμε την χρωματική ένδειξη με την ένταση του IVT . Τα χρώματα δείχνουν το μέγεθος της μεταφοράς υδρατμών σε μονάδες kg m⁻¹ s⁻¹. Οι χαμηλές τιμές μας δειχνουν αδύναμη μεταφορά και οι υψηλές τιμές πολύ ισχυρή μεταφορά. Στη Μεσόγειο, τιμές πάνω από 250–300 kg/m/s θεωρούνται σημαντικές.

Στον παραπάνω χάρτη υπάρχουν επίσης οι ισοβαρείς επιφανειακής πίεσης (SLP) οι οποίες μας  βοηθούν να δούμε την κυκλωνική κυκλοφορία που οδηγεί τη ροή υγρασίας, τις περιοχές σύγκλισης, και τη σχέση της δυναμικής με τη μεταφορά υδρατμών. Ο IVT δεν δείχνει βροχή. Δείχνει την ενέργεια και την ποσότητα υγρασίας που κατευθύνεται προς μια περιοχή. Όταν ένας διάδρομος υψηλού IVT κατευθύνεται σε ορεινή περιοχή (π.χ. Πίνδος, Άλπεις, κ.α), τότε υπάρχει μεγάλη πιθανότητα παρατεταμένων καταιγίδων, ορογραφικής ενίσχυσης και πλημμυρικών επεισοδίων μεγάλης κλίμακας. Γι’ αυτό και οι χάρτες IVT θεωρούνται πλέον βασικό εργαλείο πρόγνωσης ακραίου υετού .

Ο χάρτης  IVT του CW3E  (GFS run 23/11/2025) παρουσιάζει έναν καθαρό, ενισχυμένο υγρό διάδρομο στον Ατλαντικό και έναν μικρότερο στη Μεσόγειο . Παρουσιάζει το παγκόσμιο παράδειγμα ενός AR σε μεγάλο μήκος, με στενή δομή και υψηλό IVT. Αυτό αποτελεί το πρότυπο σύγκρισης για τη Μεσόγειο, στην οποία η γεωμετρία διαφέρει αλλά ο μηχανισμός είναι ίδιος.  Στον συγκεκριμένο χάρτη που ισχύει για την Τρίτη 25/11/2025 εμφανίζονται τιμές που ξεπερνούν τον κίτρινο χρωματικό κώδικα για την περιοχή μας (που η Ελλάδα διακρίνεται οριακά)  Όπως είπαμε η βασική φυσική ποσότητα ενός AR είναι ο IVT (Integrated Vapor Transport), δηλαδή η ολοκληρωμένη μεταφορά υδρατμών σε όλη τη στήλη της ατμόσφαιρας. Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία (Guan & Waliser, Ralph et al., Davolio et al.) αν ο IVT > 250 kg m⁻¹ s⁻¹ στη Μεσόγειο, τότε έχουμε ισχυρή υποψηφιότητα για AR κάτι το οποίο επιβεβαιώνεται . Αν ο IVT > 300–350 kg m⁻¹ s⁻¹ τότε υπάρχει αυξημένη πιθανότητα ακραίων φαινομένων. Τέλος αν ο ΙVT > 500 kg m⁻¹ s⁻¹ τότε έχουμε μεγάλης κλίμακας επεισόδιο, με πιθανές υπερκαταιγίδες ορογραφίας .

EFI – Ο ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΥ ΔΕΙΧΝΕΙ ΠΟΣΟ ΑΚΡΑΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ

Ο δείκτης EFI (Extreme Forecast Index) του ECMWF δεν μετρά ποσότητες· μετρά αποκλίσεις από το κλίμα. Ο δείκτης Water Vapor Flux EFI δείχνει πόσο ασυνήθιστη είναι η αναμενόμενη μεταφορά υδρατμών. Αναλυτικά,  ο EFI Water Vapor Flux είναι ένας εξειδικευμένος δείκτης του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Προγνώσεων (ECMWF) που αξιολογεί πόσο ακραία είναι η προβλεπόμενη μεταφορά υδρατμών (water vapor flux) σε σχέση με το κλιματικό παρελθόν της περιοχής. Δεν μετρά απόλυτες ποσότητες, αλλά στατιστική ανωμαλία, συγκρίνοντας την πρόγνωση των επόμενων ημερών με μια πολυετή βάση δεδομένων  Εμφανίζεται σε κλίμακα από –1 έως +1. Τιμές κοντά στο +1 σημαίνουν ότι η αναμενόμενη μεταφορά υδρατμών βρίσκεται στο ανώτατο 1% των ιστορικών τιμών, άρα είναι εξαιρετικά ασυνήθιστη και συνδέεται συχνά με ακραία επεισόδια βροχόπτωσης. Ο EFI δεν δείχνει μόνο ένταση, αλλά και παρατεταμένη διάρκεια της υγρής μεταφοράς, γεγονός που τον καθιστά πολύτιμο για την ανίχνευση μεσογειακών ή εξωτροπικών ατμοσφαιρικών ποταμών (ARs). Όταν ο EFI Water Vapor Flux ευθυγραμμίζεται με υψηλό ΙVT (Integrated Vapor Transport), αυξάνεται σημαντικά η πιθανότητα για πολύωρες καταιγίδες, ορογραφική ενίσχυση και πλημμυρικά επεισόδια. Στην Ελλάδα, τιμές EFI 0.7–1.0 στο Ιόνιο και τη Δυτική Ελλάδα αποτελούν προγνωστικό σήμα ιδιαίτερα επικίνδυνων καταστάσεων.

Αν ο EFI 0.7–1.0 τότε έχω συνθήκες ακραίας υγρής μεταφοράς. Αν ο EFI 0.9–1.0 τότε υπάρχει  προγνωστική ένδειξη φαινομένων πολύ μεγαλύτερων από τα κλιματικά αναμενόμενα. Ο EFI, επομένως, είναι ο δείκτης που δείχνει «πόσο επικίνδυνο» μπορεί να γίνει ένας ατμοσφαιρικός ποταμός.

Η ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΙΤΑΛΙΚΑ ΕΠΕΙΣΟΔΙΑ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ

Οι εικόνες με τις ιστορικές περιπτώσεις της Ιταλίας (1966 και 2018) δείχνουν:

• IVT έως 1200–1250 kg m⁻¹ s⁻¹

• Μήκος AR έως 8000 km

• Υετός  > 750 mm / 48 ώρες ή > 800 mm / 72 ώρες

Πρόκειται για παγκοσμίως ιστορικά γεγονότα. Η Μεσόγειος μπορεί να δημιουργήσει ARs παρόμοιας δομής με μικρότερη απόδοση, αλλά ικανά να προκαλέσουν ακραίες πλημμύρες. Το επεισόδιο της ΒΔ Ελλάδας στην πραγματικότητα προσομοιάζει αυτά τα γεγονότα σε μικρογραφία.

ΤΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ ΣΤΗ ΒΔ ΕΛΛΑΔΑ: ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΕΙ ΩΣ “ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΣ ΠΟΤΑΜΟΣ”;

Με βάση τα λειτουργικά χαρακτηριστικά , δηλαδή την επίμονη σύγκλιση στα 925 hPa, την συνεχή τροφοδότηση υδρατμών από το Ιόνιο, τη μεγάλη διάρκεια καταιγίδων, την παροχή υγρασίας που αναπληρωνόταν συνεχώς, την ορογραφική ενίσχυση στα Τζουμέρκα, την Πίνδο και την Αθαμανία και το ότι τα ύψη βροχών  ξεπέρασαν τα 250–300 mm, το επεισόδιο έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός μεσογειακού AR.  Για να χαρακτηριστεί επίσημα απαιτείται ο υπολογισμός IVT (ERA5) στην περιοχή από τα υπάρχοντα δεδομένα , να γίνει ανάλυση γεωμετρικής συνέχειας της υγρής ζώνης και να εφαρμοστούν κάποιοι ειδικοί αλγόριθμοι για τα ατμοσφαιρικά ποτάμια ( Εφαρμογή αλγορίθμων AR, Guan–Waliser, Rutz, Davolio).  Σε επιχειρησιακό επίπεδο, εκφράζω την άποψη ότι είναι αποδεκτό να περιγράφεται ως  «Μεσογειακός Ατμοσφαιρικός Ποταμός (Med-AR) που τροφοδότησε τις ορεινές περιοχές της Ηπείρου.» Οι επιχειρησιακοί συνάδελφοι καλούνται να ερευνήσουν περαιτέρω το θέμα και να αφήσουν τα σχόλια τους στην ενότητα Comments του άρθρου.

Συμπερασματικά μπορούμε να αναφέρουμε ότι το επεισόδιο των εξαιρετικά μεγάλων βροχοπτώσεων στη ΒΔ Ελλάδα δεν ήταν ένα τυχαίο γεγονός. Αντιπροσωπεύει έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς μηχανισμούς στις Μεσογειακές υδρομετεωρολογικές καταστροφές. Την λειτουργία ενός Ατμοσφαιρικού Ποταμού προσαρμοσμένου στα γεωγραφικά χαρακτηριστικά της Μεσογείου.Το φαινόμενο συνδύασε έναν επίμονο διάδρομο υψηλής υγρασίας, ισχυρή χαμηλού επιπέδου σύγκλιση, θερμή θαλάσσια υποστήριξη, εξαιρετικά ευνοϊκή ορογραφία για ανύψωση, και σημαντικές αποκλίσεις EFI από το κλιματικό πρότυπο. Το αποτέλεσμα ήταν ένα πολύωρο επεισόδιο έντονων καταιγίδων και ακραίου υετού , που εξηγείται μόνο μέσω της κατανόησης των ατμοσφαιρικών ποταμών στη Μεσόγειο. Με άλλα λόγια  η πρόσφατη κακοκαιρία λειτούργησε ως ένας αυθεντικός μεσογειακός ατμοσφαιρικός ποταμός ― και αυτό πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπ’ όψιν στον σχεδιασμό πρόγνωσης, προειδοποίησης και αντιπλημμυρικής προστασίας. Ο όρος αυτός θα είναι ευχής έργο να μη χρησιμοποιείται καταχρηστικά όπως έγινε πριν 20 χρόνια με τις Μετεωρολογικές Βόμβες. 

Περισσότερα για τους ατμοσφαιρικούς ποταμους σε παλαιότερα άρθρα μας : 1. εδώ στο πρώτο άρθρο    και 2. εδώ στο δεύτερο άρθρο ΄

Πηγές – Βιβλιογραφία

• Guan, B. & Waliser, D.E. (2015). Detection of atmospheric rivers: Evaluation and application of an algorithm for global studies. JGR Atmospheres, 120, 12514–12535
• Davolio, S. et al. (2020). Heavy precipitation over Italy from Mediterranean storms: role of moisture sources and atmospheric rivers. Monthly Weather Review, 148(9) \
• Davolio, S. (2025). Atmospheric rivers in the Mediterranean basin and heavy precipitation over northern Italy. EGU General Assembly; και preprint: Detection of atmospheric rivers affecting the Mediterranean basin
• ECMWF (2017, 2018). Extreme Forecast Index (EFI) – εκπαιδευτικές σημειώσεις και Forecast User Guide.
• Hersbach, H. et al. (2020). The ERA5 global reanalysis. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 146, 1999–2049

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect